تاریخچه ۶۶ ساله اوپک و تأثیر آن بر بازار نفت جهانی

به گزارش انرژی خبر؛ نشست تاریخی ۱۰ تا ۱۴ سپتامبر سال ۱۹۶۰ میلادی در سالن الشعب بغداد با حضور نمایندگان ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی و ونزوئلا آغازگر مسیری بود که به تدریج وضعیت کشورهای تولیدکننده نفت را در برابر شرکت‌های بزرگ بین‌المللی تغییر داد.

در آن زمان، صنعت نفت کشورهای مؤسس تحت کنترل شرکت‌های بین‌المللی بود و دولت‌ها نقش محدودی در تعیین قیمت و نحوه تولید و فروش نفت خود داشتند. هدف اولیه اوپک، هماهنگی سیاست‌های نفتی اعضا، دفاع از منافع کشورهای تولیدکننده و کمک به ایجاد ثبات در بازار جهانی نفت بود. دبیرخانه اوپک ابتدا در ژنو قرار داشت، اما در سال ۱۹۶۵ به وین منتقل شد؛ شهری که هنوز هم میزبان مقر این سازمان است.

دهه ۱۹۷۰ به عنوان دوره‌ای کلیدی برای اوپک شناخته می‌شود. افزایش قدرت چانه‌زنی کشورهای تولیدکننده، ملی‌شدن تدریجی صنعت نفت و تحولات ژئوپلیتیک، نقش اوپک را به‌طور چشمگیری افزایش داد. بحران نفتی ۱۹۷۳ و تحریم نفتی کشورهای عربی علیه برخی کشورهای غربی منجر به جهش قیمت نفت و توجه بی‌سابقه جهانی به قدرت تولیدکنندگان شد. در این دوره، اوپک از یک سازمان نوپا به بازیگری تعیین‌کننده در اقتصاد جهانی تبدیل شد.

با این حال، دوران قیمت‌های بالای نفت پایدار نماند. افزایش تولید خارج از اوپک، کاهش تقاضا و تغییر الگوی مصرف در کشورهای صنعتی در دهه ۱۹۸۰ فشار سنگینی بر بازار وارد کرد. در سال ۱۹۸۶، قیمت نفت با کاهش شدیدی مواجه شد و تولید اوپک نسبت به سال‌های گذشته کاهشی قابل ملاحظه یافت. این بحران نشان داد که حتی یک سازمان با ذخایر عظیم نفتی نمی‌تواند به‌طور کامل تحولات بازار را مدیریت کند.

در دهه ۱۹۹۰ و آغاز قرن جدید، اوپک دوباره در کانون توجه قرار گرفت. جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۰ و بحران اقتصادی آسیا در اواخر دهه ۱۹۹۰، نوسانات تقاضا را افزایش داد. سپس در دهه ۲۰۰۰، تقاضای نفت به‌ویژه در چین و دیگر اقتصادهای آسیایی، زمینه رشد دوباره قیمت‌ها را فراهم کرد.

با این حال، ظهور تولید نفت شیل در آمریکا معادلات بازار را تغییر داد. از سال ۲۰۱۴، افزایش عرضه خارج از اوپک هم‌زمان با ضعف تقاضا منجر به سقوط شدید قیمت‌ها شد؛ به‌طوری‌که قیمت سبد نفتی اوپک بین ژوئن ۲۰۱۴ و ژانویه ۲۰۱۶ حدود ۸۰ درصد کاهش یافت. این دوره یکی از جدی‌ترین آزمون‌های تاریخ این سازمان بود.

پاسخ اوپک به بحران قیمت، همکاری گسترده‌تر با تولیدکنندگان غیرعضو بود. در دسامبر ۲۰۱۶، «اعلامیه همکاری» میان اعضای اوپک و ۱۰ کشور تولیدکننده خارج از این سازمان، ازجمله روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و عمان، شکل گرفت. این چهارچوب که بعدها به ائتلاف «اوپک‌پلاس» شناخته شد، یکی از تحولات ساختاری مهم در بازار نفت طی دهه‌های اخیر بود.

همه‌گیری کووید ۱۹ در سال ۲۰۲۰ نیز به عنوان یکی دیگر از نقاط عطف مهم شناخته می‌شود. کاهش ناگهانی فعالیت‌های اقتصادی و سفر و حمل‌ونقل منجر به سقوط تاریخی تقاضای نفت شد. در ۲۰ آوریل ۲۰۲۰، قیمت نفت خام برای نخستین بار به محدوده منفی سقوط کرد و اوپک و شرکای اوپک‌پلاس در واکنش، بزرگ‌ترین برنامه کاهش تولید تاریخ صنعت نفت را اجرایی کردند.

اکنون، اوپک با ۱۱ عضو شامل ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی، ونزوئلا، لیبی، الجزایر، نیجریه، گابن، جمهوری کنگو و گینه استوایی در سال ۲۰۲۶ به فعالیت ادامه می‌دهد. با وجود کاهش نسبی سهم اوپک در تولید جهانی نسبت به دهه‌های گذشته، اهمیت این سازمان همچنان بالا است. بر اساس آمار سالانه اوپک، کشورهای عضو در پایان سال ۲۰۲۴ حدود یک‌میلیارد و ۲۴۱ میلیون بشکه ذخایر اثبات‌شده نفت خام در اختیار دارند و این کشورها در سال ۲۰۲۵ به‌طور میانگین ۱۹ میلیون و ۸۵۰ هزار بشکه در روز نفت خام صادر خواهند کرد.

اوپک اکنون بیش از آنکه تنها سازمانی برای دفاع از منافع تولیدکنندگان باشد، به یکی از محورهای اصلی گفت‌وگو درباره امنیت انرژی، سرمایه‌گذاری، ثبات بازار و آینده صنعت نفت تبدیل شده است. همکاری اوپک و متحدانش در جهانی با تولیدکنندگان متعدد، به‌وضوح نشان می‌دهد که بازار نفت بیش از هر زمان دیگری به هماهنگی میان بازیگران بزرگ نیاز دارد.

در ۶۶ سالگی، میراث اوپک را می‌توان در چند نکته خلاصه کرد: انتقال قدرت تصمیم‌گیری به کشورهای تولیدکننده، نقش‌آفرینی در بحران‌های بازار، ایجاد سازوکارهای همکاری با تولیدکنندگان غیرعضو و تلاش برای حفظ تعادل میان عرضه و تقاضا. آینده اوپک به توانایی آن در سازگاری با تحولات ژئوپلیتیک، گذار انرژی و رشد انرژی‌های تجدیدپذیر بستگی دارد.