ضرورت تقویت انسجام داخلی اوپک برای حفظ قدرت جهانی

به گزارش انرژی خبر؛ در آستانه ۶۶ سالگی تأسیس سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶، این مناسبت فرصتی برای مرور مسیر طی‌شده و بررسی چالش‌های پیش‌رو فراهم می‌آورد. در این بررسی، چهار محور اصلی شامل دلایل شکل‌گیری اوپک، تحولات پس از تأسیس، اصلاحات لازم برای تقویت ساختار و عملکرد آن و توصیه‌هایی برای آینده این سازمان مورد توجه قرار می‌گیرد.

سازمان اوپک در ۱۴ سپتامبر ۱۹۶۰ در بغداد و با مذاکراتی میان کشورهای تولیدکننده نفت، به‌ویژه نقش‌آفرینی ونزوئلا و «خوان پابلو پرز آلفونزو»، وزیر نفت وقت این کشور تأسیس شد. کشورهای ونزوئلا، ایران، عراق، کویت و عربستان سعودی در این نشست توافق کردند.

دلایل تأسیس اوپک به رفتار شرکت‌های بزرگ نفتی با کشورهای تولیدکننده در دهه‌های پیش از آن برمی‌گردد که به‌طور مکرر به ضرر این کشورها بوده است. در شرایط پس از جنگ جهانی دوم، کشورهای درگیر جنگ برای بازسازی به انرژی نیاز داشتند، در حالی که قیمت نفت همچنان کاهش می‌یافت. ایجاد سازمانی مشترک میان کشورهای تولیدکننده نفت، واکنشی به قدرت و رفتار شرکت‌های بزرگ نفتی بود.

شرکت‌های بزرگ نفتی آن زمان که به «هفت خواهران نفتی» مشهور بودند، در مواردی با یکدیگر ادغام و نام‌هایشان تغییر کرد. این شرکت‌ها در عمل رفتارهایی متضاد با انتظار همکاری و همدلی با کشورهای تولیدکننده داشتند. اوپک به‌عنوان یک «کارتل» معرفی شد، در حالی که کشورهای تولیدکننده، تحت تأثیر استعمار و نفوذ اقتصادی، با مشکلات جدی روبه‌رو بودند.

مسئله تنها به کاهش قیمت نفت محدود نبود. تلاش کشورهای تولیدکننده برای حاکمیت بر منابع خود با واکنش‌های سخت مواجه می‌شد، نمونه بارز آن ملی شدن صنعت نفت ایران بود. ایالات متحده که خود را حامی کشورهای در حال بازسازی می‌دانست، در ماجرای ملی شدن صنعت نفت ایران مداخله کرد.

تحولات پس از تأسیس اوپک، از جمله شکل‌گیری سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD) در سال ۱۹۶۱، نشان‌دهنده تغییرات در عرصه بین‌الملل و واکنش‌های اوپک به مسائل جهانی است. اوپک در سال ۱۹۶۱ به‌عنوان یک سازمان بین‌المللی در سازمان ملل ثبت شد، اما با توجه به مواضع خصمانه اعضاء OECD نسبت به اوپک، این سازمان با چالش‌های جدی روبه‌رو شد.

جنگ میان کشورهای عربی و رژیم صهیونیستی نیز به تقویت موضع اوپک منجر شد، زیرا کشورهای عربی عضو این سازمان، قیمت نفت را به‌دلیل تحریم کشورهای حامی رژیم صهیونیستی افزایش دادند. با این حال، ایران در این تحریم مشارکت نکرد.

در سال‌های بعد، اوپک به‌واسطه تحولات جهانی و چالش‌های جدیدی از جمله تأسیس آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) با چالش‌های بیشتری مواجه شد. این نهاد به‌منظور مقابله با تصمیمات اوپک و کاهش آثار آن بر بازار جهانی شکل گرفت.

اصلاحاتی که اوپک نیاز دارد، باید به‌گونه‌ای باشد که انسجام و همکاری میان کشورهای عضو را تقویت کند. کشورهای عضو باید به‌عنوان یک مجموعه هماهنگ در عرصه بین‌المللی دیده شوند و قدرت خود را حفظ کنند. کاهش سهم اوپک در تأمین تقاضای جهانی نفت به حدود ۱۹.۴ درصد نشان‌دهنده ضرورت اصلاحات در این سازمان است.

در نهایت، اوپک باید به‌عنوان یک نهاد متشکل از کشورهای تولیدکننده نفت، در برابر چالش‌های جدید و تحولات انرژی جهانی، نقش پیشگام داشته باشد و به همکاری با دیگر سازمان‌ها و نهادهای فعال در حوزه انرژی بپردازد. این همکاری‌ها می‌تواند به شناخت بهتر تحولات آینده انرژی و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های جدید کمک کند.